„Zderzenie Trzech Światów: Kultura złocka” Nowa wystawa czasowa w Zamku Królewskim w Sandomierzu

Muzeum Zamkowe w Sandomierzu zaprasza na nową wystawę czasową zatytułowaną „Zderzenie Trzech Światów: Kultura złocka”, poświęconą jednej z najbardziej interesujących społeczności pradziejowych, która ponad cztery tysiące lat temu zamieszkiwała ziemię sandomierską.

Uroczysty wernisaż wystawy odbędzie się 5 listopada 2026 r. (czwartek) o godz. 18.00 w Zamku Królewskim w Sandomierzu.

Autorem koncepcji wystawy i jej kuratorem jest dr Wojciech Rajpold, adiunkt w Dziale Archeologicznym Muzeum Zamkowego w Sandomierzu.

Kulturę złocką znamy przede wszystkim dzięki odkrywanym przez archeologów grobom. Charakterystyczne dla niej były groby niszowe z brukiem kamiennym, na którym często składano szczątki kilkunastu osób, niejednokrotnie poza ich pierwotnym układem anatomicznym. Zmarłych wyposażano w bogato zdobione pucharki i amfory z ornamentyką sznurową, a także ozdoby wykonane z bursztynu i kości. Zabytki te pokazują jednak tylko część historii. Za każdym z nich kryją się ludzie, których życie, wzajemne relacje i sposób funkcjonowania możemy dziś próbować odtworzyć dzięki możliwościom współczesnej archeologii. Kultura złocka jest szczególnie interesująca ze względu na swoje pochodzenie. Ukształtowała się najprawdopodobniej na bazie tradycji kultury amfor kulistych, przy silnych wpływach kultury ceramiki sznurowej i kultury badeńskiej. Na stosunkowo niewielkim obszarze ziemi sandomierskiej spotkały się zatem różne tradycje i sposoby życia. Społeczności związane z kulturą ceramiki sznurowej i kulturą amfor kulistych charakteryzowały się istotnym udziałem gospodarki pasterskiej, natomiast elementy kultury badeńskiej są na tym obszarze widoczne przede wszystkim w postaci wpływów kulturowych. Spotkanie różnych społeczności nie musiało oznaczać wyłącznie pokojowej współpracy. Konkurencja o dostęp do pastwisk, wody i innych zasobów mogła prowadzić do konfliktów. Tym bardziej interesujące jest to, że na ziemi sandomierskiej kontakt odmiennych tradycji zaowocował również ich wzajemnym przenikaniem. Nie doszło więc jedynie do zastąpienia jednej tradycji przez inną. Powstała nowa, lokalna forma kulturowa – kultura złocka.

Właśnie do tego spotkania nawiązuje tytuł wystawy. Trzy tradycje kulturowe – związane z kulturą amfor kulistych, kulturą ceramiki sznurowej i kulturą badeńską – nie zostały po prostu połączone. Ich wzajemne oddziaływania doprowadziły do powstania nowej społeczności, posiadającej własne, charakterystyczne zwyczaje i pozostawiającej po sobie wyjątkowe ślady materialne.

W latach 2024–2025 Muzeum Zamkowe w Sandomierzu realizowało projekt badawczy poświęcony materiałom kultury złockiej przechowywanym w zbiorach muzeum. Efektem przeprowadzonych badań była publikacja wydana pod koniec 2025 roku. Wyniki projektu stały się podstawą przygotowania wystawy.

Na ekspozycji zaprezentowanych zostanie ponad 200 zabytków pochodzących ze zbiorów Muzeum Zamkowego w Sandomierzu, a także rekonstrukcje grobów. Część obiektów po raz pierwszy zostanie pokazana publiczności w szerszym kontekście wyników współczesnych badań. Szczególne miejsce na wystawie zajmą zagadnienia związane z samymi mieszkańcami ziemi sandomierskiej sprzed ponad czterech tysięcy lat. Dzięki analizom antropologicznym, radiowęglowym, izotopowym, genetycznym i technologicznym możemy dziś stawiać pytania o to, kim byli ci ludzie, skąd pochodzili, czym się żywili, jakie były między nimi więzi pokrewieństwa oraz w jaki sposób wytwarzali przedmioty, które pozostawili po sobie. Wystawa będzie zatem nie tylko prezentacją niezwykłych zabytków, lecz także próbą przybliżenia życia społeczności, która ponad cztery tysiące lat temu zamieszkiwała ziemię sandomierską i ukształtowała się w wyniku spotkania różnych tradycji kulturowych.

Wystawa „Zderzenie Trzech Światów: Kultura złocka” to opowieść o spotkaniu trzech odmiennych tradycji, ich wzajemnym oddziaływaniu, a także o ludziach, którzy tworzyli nową społeczność na ziemi sandomierskiej.

Czym była kultura złocka i dlaczego powstała właśnie na ziemi sandomierskiej? 
Jak wyglądały jej niezwykłe groby i co mówi nam ich wyposażenie? Skąd pochodziły osoby tworzące tę społeczność?, Co pokazują badania antropologiczne, genetyczne i izotopowe? I wreszcie – co wydarzyło się, gdy na niewielkim obszarze spotkały się różne tradycje kulturowe? Odpowiedzi na te pytania będzie można poznać, odwiedzając wystawę w Zamku Królewskim w Sandomierzu. 

Wystawa została przygotowana w oparciu o materiały opracowane w ramach zadania pn. „Opracowanie materiałów kultury złockiej ze zbiorów Muzeum Zamkowego w Sandomierzu”, zrealizowanego dzięki dofinansowaniu Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego w ramach programu „Ochrona zabytków archeologicznych”, ze środków Funduszu Promocji Kultury (nr umowy: 01175/24/FPK/NID), oraz wsparciu finansowemu Województwa Świętokrzyskiego.

Natomiast oszklenia wykorzystane w ekspozycji zostały wykonane dzięki wsparciu NSG Group w Polsce.

Patronat medialny nad wystawą sprawuje „Archeologia Żywa”. Ekspozycja zostanie udostępniona dla zwiedzających od 6 listopada 2026 r. w Muzeum Zamkowym w Sandomierzu.